مقدمه
روسازي مرکب (Composite Pavement) به روسازياي اطلاق ميشود که شامل دو نوع روسازي، يعني روسازي آسفالتي (Asphalt Concrete Pavement) به عنوان لايه انعطافپذير و روسازي بتني (Portland Cement Concrete Pavement) به عنوان لايه صلب باشد. در برخي موارد از يک لايه مياني جدا کننده بين لايههاي آسفالتي و بتني استفاده ميگردد. استفاده از مصالح بتني به عنوان لايه زيرين و در نقش لايه اساس، و مصالح آسفالتي به عنوان لايه رويه، ترکيب متداولي است که ويژگيهايي همچون مقاومت و سطح هموار را ارائه کرده و بهرهبرداري از يک روسازي ايدهآل را ممکن ميسازد. استفاده از مصالح بتني در نقش لايه رويه و مصالح آسفالتي در نقش لايه اساس گزينهاي است که در صورت خرابي کامل لايه آسفالتي مقرون به صرفه خواهد بود. با توجه به هزينه اوليه بالاي اجراي اين نوع از روسازيها، ساخت آنها به طور محدود صورت گرفته و بيشتر براي رفع معايب روسازيهاي بتني موجود و به منظور ارتقاي کيفيت سطح راه و تأمين سرويس، به صورت روکش آسفالتي بر روي روسازيهاي بتني موجود به کار ميروند. روسازيهاي مرکب (لايه انعطاف پذير بر روي لايه صلب) معمولاً در روسازيهاي قديمي ديده ميشود. در اين موارد بايد روکشي مانند آسفالت گرم، روکش با دانهبندي باز، يا آسفالت پليمري بر روي روسازيهاي بتني درزدار (Jointed Plane Concrete Pavement- JPCP) يا روسازيهاي بتني مسلح پيوسته (Continuously Reinforced Concrete Pavement- CRCP) اجرا شود.
دلايل اجراي روسازي مرکب
از آنجا که تاريخچه روسازيهاي مرکب به سالهاي اخير باز ميگردد، فقط برخي کشورها مزاياي چنين طرحي را تجربه کردهاند. در حال حاضر، استفاده از روسازيهاي مرکب به جادههاي با ترافيک سنگين مانند بزرگراهها و شريانهاي اصلي متمرکز شده است. عموماً انتخاب روسازي مرکب تحت تأثير يکي از عوامل زير ميباشد:
1- به علت ترکيب يک لايه بتني با يک لايه آسفالتي، ظرفيت باربري زياد و مقاومت در برابر تغيير شکل در اثر عبور زياد وسايل نقليه را در کنار بهبود مشخصات سطح و آسان شدن تعمير و نگهداري روسازي خواهيم داشت؛
2- کم شدن صداي چرخ وسيله نقليه در حرکت روي جاده با بهرهگيري از ويژگيهاي آسفالت متخلخل،
3- اجتناب از تعمير و نگهداري درز آببند در روسازيهاي بتني يا به حداقل رساندن آن،
4- کاهش نفوذ آب و در نتيجه بهتر شدن رفتار بلند مدت سازه روسازي،
5- تعمير يا ارتقاي کيفيت سطح رو به زوال روسازي بتني،
6- کاهش هزينههاي اضافي در طول طرح براي مسئولان نگهداري راه و استفادهکنندگان.
گاهي اوقات نيز براي مطابقت دادن لايه موجود با لايه جديد مثلاً هنگام تعريض، افزايش تعداد خطوط در مجاورت يک روسازي انعطاف پذير، يا اجراي يک لايه روکش انعطاف پذير بر روي لايه صلبي که هنوز از نظر سازهاي سالم است، ميتوان از روسازي مرکب استفاده کرد.
مقاطع روسازي
در صورت استفاده از روکش آسفالتي بر روي روسازي بتني موجود، بخش عمده باربري از طريق لايه بتني انجام ميشود. از اين رو ميتوان براي طراحي لايه بتني از تئوري صفحات استفاده کرد. اگر بتوان فرض نمود که چسبندگي لايه آسفالتي به لايه بتني به طور کامل صورت گرفته است، ميتوان با در نظر گرفتن مقطع معادل از تئوري صفحات به منظور تعيين تنش خمشي دال بتني بهره جست. در صورتي که محل بار چرخ در نزديکي لبه يا درز (Joint) لايه بتني در نظر گرفته شود، روش تئوري صفحات به تنهايي جوابگو است و اگر بار چرخ در وسط و به دور از لبهها يا درزها وارد شود، مي توان از تئوري لايهها و يا صفحات براي استفاده نمود. روسازي بتني ميتواند به صورت بتن غير مسلح درزدار، بتن مسلح درزدار و يا بتن مسلح پيوسته باشد.
علاوه بر انواع فوق، روسازيهاي مرکب ميتوانند شامل روسازيهاي آسفالتي با اساس تثبيت شده يا تثبيت نشده نيز باشند. براي روسازيهاي آسفالتي با اساس تثبيت نشده، تنش و کرنش بحراني به صورت کششي است و در زير لايه آسفالتي قرار دارد؛ در حالي که در روسازيهاي آسفالتي با اساس تثبيت شده موقعيت تنش بحراني در زير لايه اساس در نظر گرفته ميشود.
نحوه طراحي روسازي مرکب با توجه به ترکيب لايهها و نوع مقطع متفاوت خواهد بود. معمولاً لايه آسفالتي مستقيماً بر روي اساس بتني اجرا نميشود. يکي از معايب اجراي روکش به اين روش، انتشار ترکهاي انعکاسي در لايه آسفالتي است که علت آن وجود درز و ترک در اساس بتني است. شکل (1) دو مقطع متفاوت که در بيشتر کشورها به عنوان مقطع متداول اجرا ميگردد را نشان ميدهد. در صورتي که مانند مقطع (الف) از يک لايه آسفالتي با دانهبندي باز مابين لايه آسفالتي و بتني استفاده گردد، ميتوان ترکهاي انعکاسي را کاهش داد. مقطع (ب) روش متداول ديگري را نشان ميدهد که در آن براي جلوگيري از انعکاس ترکها از يک لايه ضخيم مصالح دانهبندي شده ميان دو لايه آسفالتي و بتني استفاده شده است. در صورت اجراي اين روش ميتوان لايه رويه را در دو بخش آسفالت سطحي به ضخامت 40 ميليمتر و لايه بيندر به ضخامت 50 ميليمتر اجرا نمود.
وظيفه رويه انعطاف پذير، عمل کردن به عنوان روکش حرارتي و رطوبتي براي کاهش گراديان حرارتي و رطوبتي در لايه صلب است تا از اين طريق تغيير شکلهاي دال بتني (curling and warping) کاهش يابد. به علاوه لايه انعطاف پذير از ساييده شدن لايه صلب در اثر تماس با چرخ خودروها جلوگيري ميکند.
روسازي صلب بر روي لايه انعطاف پذير
از آنجا که حداقل ضخامت مورد نياز براي لايه صلب 7/0 فوت است، تمامي روسازيهاي داراي سطح صلب بر اساس ضوابط و روشهاي مربوط به روسازيهاي صلب طراحي ميشوند.
معايب روسازيهاي مرکب
دليل اينکه از روسازيهاي مرکب کمتر استفاده ميشود اين است که اين روسازيها، ترکيبي از معايب روسازيهاي صلب (هزينه اوليه بالاتر) و روسازيهاي انعطاف پذير (نياز به نگهداري بيشتر) را دارا هستند.
گاهي از لايههاي انعطاف پذير نازک (روکشها) براي بهبود اصطکاک و کيفيت تردد لايه صلب استفاده ميشود. از آنجا که اصطکاک و کيفيت تردد با خراشاندن سطح لايه صلب موجود نيز امکان پذير است، بايد مطالعات اقتصادي انجام گيرد تا مشخص شود که کدام روش کم هزينهتر است.
خواص روسازيهاي مرکب
خواص روسازيهاي صلب و انعطاف پذير بايد براي روسازيهاي مرکب نيز در نظر گرفته شود. در انتخاب مصالح براي لايه انعطاف پذير بايد دقت شود تا از انتشار ترکهاي انعکاسي لايه صلب جلوگيري کرده، همچنين اجراي لايه انعطاف پذير که معمولاً نازک ميباشد نيز تسهيل شود.
فاکتورهاي عملکردي
لايههاي انعطاف پذيري که بر روي لايههاي صلب اجرا ميشوند بايد به نحوي طراحي و از مصالحي ساخته شوند که الزامات زير را برآورده کنند:
1- ترکهاي انعکاسي: درزها و ترکهاي لايه صلب زيرين نبايد در طي زمان بهرهبرداري بر روي لايه انعطاف پذير اثر بگذارند.
2- همواري: لايه انعطاف پذير بايد طوري طراحي شود که داراي IRI اوليه برابر 63 اينچ در مايل بوده ودر طول زمان بهرهبرداري تا حداکثر IRI برابر با 170 اينچ در مايل نگهداشته شود.
3- چسبندگي: اصليترين عامل در عملکرد و طول عمر لايه انعطاف پذير، وضعيت چسبندگي بين لايه انعطاف پذير و لايه صلب است. در حالت چسبندگي خوب بين لايه انعطاف پذير و لايه صلب، ضخامت لايه انعطاف پذير نقش مهمي در طول عمر آن ايفا نميکند. از اين رو، در کارهاي عملي اگر از نظر سازهاي به لايه انعطاف پذير نياز نباشد، حداقل ضخامت مورد نياز براي لايه انعطاف پذير بر اساس مشخصات مصالح از قبيل ساختمان و دانهبندي سنگدانهها، نوع بيندر و ... تعيين خواهد شد.
